Il-lingwa tiegħi, dari: il-Malti

Kemm taf dwar il-lingwa Maltija? Mhux wisq? F’dan l-episodju l-ġdid mis-sensiela “Il-lingwa tiegħi, dari” tista’ ssir taf aktar dwar il-lingwa mitkellma fil-gżira ċkejkna, Malta.

Miktub minn Sephora Francalanza / 16.1.2017

Parti I: My language, my home, Catalan

Aktar ma jgħaddi żmien, donnu li l-lingwa Maltija aktar qiegħda titqies bħala inferjuri għal-lingwi oħrajn, partikolarment meta mqabbla mal-Ingliż. F’pajjiż ossessjonat bid-duwaliżmu – fejn hawn tnejn minn kollox: blu u aħmar, każin u ieħor, il-Malti jsib ruħu ras imb ras mal-Ingliż. Fil-verità, jekk wieħed kellu jistaqsi lir-raġel komuni Malti għaliex jagħti aktar importanza lill-Ingliż mil-lingwa tiegħu stess, dan jgħidlek għax il-Malti m’għandniex bżonnu aktar, meta hu mitkellem u użat f’dil-gżira biss, minn 400 000 persuna biss. Imma dak li mhux kulħadd jirrealizza hu x’ġawhra hu l-ilsien Malti u kemm għadda minn sofferenzi u tibdil biex wasal hawn illum, biex għadu jeżisti fl-2016.

Klixè veru, iżda l-lingwa Maltija hija verament ta’ min jgħożżha. Il-fatt biss li għandna lingwa tagħna f’pajjiż daqshekk ċkejken – lingwa li hi użata fil-gazzetti, fil-letteratura, fuq l-internet, fuq it-televixin, fit-teatru, hija xi ħaġa li ma nagħtuhiex wisq importanza, imma li ta’ min nirrikonoxxuha. Mhux l-ewwel darba li xi ħadd barrani staqsieni dwar il-lingwa tagħna, u kważi dejjem nirċievi l-istess reazzjoni ta’ sorpriża u faxxinu meta ngħidilhom li l-Malti hu taħlita ta’ influwenzi minn lingwi oħra u li għadu mitkellem illum. Għaliex aħna mela, ma nsibuhx affaxxinanti daqs il-barranin? Forsi għax drajnieh, forsi għax nistkerrhuh għax ġej mill-Għarbi, forsi għax jinstema’ salvaġġ f’kuntrast mal-Ingliż. Jew forsi għax ma nafux biżżejjed dwaru. Meta ngħid lin-nies li nistudja l-Malti, dejjem jgħiduli l-istess ħaġa – “Jekk inti Maltija… mhux diġà tafu l-Malti?” Kemm hemm affarijiet li fadalli x’niskopri imma! Lekċer wara lekċer, insir naf xi ħaġa ġdida dwar il-lingwa tiegħi u nsir naf kemm għadni ma nafx dwarha.

malta-map

Malta fil-Baħar Mediterran

Kif nafu sewwa, il-Malti hija l-unika lingwa Semitika li tuża l-alfabett Latin. Filwaqt li l-punti grammatikali bażiċi bħall-artiklu, il-forom tal-verbi, il-pronomi, in-numri, il-konjugazzjonijiet, il-vokabularju bażiku, dak aktar primittiv, li jirrifletti ħajja aktar sempliċi, ġejjin mill-Għarbi, mid-djaletti Għarab, l-iżjed mit-Tuneżin, it-tiżjin tal-lingwa huwa meħud mil-lingwi Rumanzi, dawk ġejjin mil-Latin. X’irrid ngħid b’dan? Huwa bħallikieku l-bieb huwa Għarbi u s-sopraporta hija Rumanza, Taljana biex inkun aktar eżatta. U fil-fatt, il-kelma nnifisha ‘bieb’ ġejja mill-Għarbi باب /bab/, filwaqt li sopraporta ġejja mit-Taljan. B’hekk permezz ta’ dan l-eżempju naraw li l-kelma għall-ħaġa bażika normalment tkun ġejja mill-Għarbi filwaqt li l-kelma għal dak li jżejjinha, biex ngħidu hekk, normalment tkun ġejja mit-Taljan, forsi anke l-Isqalli, jew il-Franċiż jew l-Ispanjol. B’hekk, ma’ nom ġej mill-Għarbi, inżidu prefissi u suffissi Taljani, u dan hu l-qofol tat-taħlita li ssawwar l-ilsien Malti.

Xi ħaġa interessanti li għamel il-Malti kienet li meta ħa kelma mill-Għarbi snin twal ilu, peress li din il-kelma ingħalqet hawn Malta, fi gżira iżolata minn pajjiżi oħra, din ma baqgħetx tiżviluppa, filwaqt li fl-Għarbi jaf saret tfisser xi ħaġa oħra biż-żmien. Dan għaliex il-Malti żamm kliem arkajku Għarbi, dak li deher fil-Koran, pereżempju l-kelma ‘sodda’ ġejja mill-Għarbi Klassiku, filwaqt li fid-djaletti Għarab, li huma dawk li jużaw biex jitkellmu, jużaw kelma simili għal ‘friex’ / ‘alfarash’, li fil-Malti, għalkemm relatata, ma tfissirx eżattament l-istess ħaġa.

Aktar ma għadda ż-żmien wara l-ħakma Għarbija, aktar Malta kompliet tiġi Ewropejizzata, u dan jirrifletti fil-lingwa stess. Ninnutaw kif illum il-ġurnata nużaw ‘bonġu’, ‘bonswà’, li ġejjin mill-kelmiet Franċiżi ‘bonjour’ u ‘bon soir’, iżda l-Franċiżi ġew Malta fl-1798, u l-Kavallieri fl-1530, allura qabel dan iż-żmien, x’kien jingħad hawn Malta minflok dan? Minflok ‘bonġu’, kien jingħad ‘sbieħ il-ġid’, li x’aktarx nisimgħuha stramba llum il-ġurnata.

Żid mal-element Għarbi u l-element Taljan/Sqalli l-element Ingliż u għandek il-Malti tal-lum. L-Ingliż dieħel f’kull lingwa permezz tal-lessiku ġdid teknoloġiku, iżda f’Malta għandu pożizzjoni partikolari, għaliex huwa wkoll lingwa uffiċjali. Bħala persuni bilingwi, aħna l-Maltin irridu nsibu bilanċ bejn il-Malti u l-Ingliż, u mhux dejjem jirnexxilna nagħmlu dan. Minħabba li ħin kollu nisimgħu l-Ingliż fuq il-midja, xi kultant insibuha aktar faċli nesprimu ruħna bl-Ingliż, anke minħabba l-fatt li xi wħud minna marru skola privata fejn kellhom jitkellmu bl-Ingliż biss, ħlief waqt il-lezzjonijiet tal-Malti. U din hija ħasra, għaliex x’hemm aħjar mil-lingwa tiegħek stess biex tgħid kif tħossok? Sfortunatament ukoll, illum tisma’ ħafna nies li jitkellmu taħlita ta’ kemm l-Ingliż u l-Malti li ma jagħmel ġid lill-ebda lingwa.

Minkejja dan, f’Malta xorta waħda jibqgħu ħajjin il-varjetajiet tal-lingwa, id-djaletti. Għalkemm aħna pajjiż ċkejken f’nofs il-Mediterran, tikka fuq il-mappa, xorta waħda għandna l-lingwa tagħna, u mhux talli hekk, talli tvarja skont il-post fejn tiġi mitkellma. Huma bosta l-istudji li saru u li għadhom isiru dwar il-famużi djaletti, li jinżammu ħajjin mhux mill-kbar biss, imma ħafna drabi huwa l-każ li anke ż-żgħar jikbru jitkellmu bid-djalett. Iż-Żebbuġi, il-Qormi, iż-Żejtuni, tal-Kottonera, kif ukoll f’Għawdex, fejn huwa aktar prominenti d-djalett, pereżempju fix-Xewkija u fin-Nadur. Fix-Xewkija, kif ukoll fil-Kottonera, pereżempju, għad hemm nies li “jitkellmu bil-k”, kif ngħidu aħna, jiġifieri minflok ‘qattus’ jgħidu ‘kattus’, minflok ‘qamar’ jgħidu ‘kamar’. Fl-Għarb pereżempju, għad hemm min jippronunzja l-‘h’ bħala ‘ħ’ – jgħid ‘deħeb’ minflok ‘deheb’. Dan iqarreb il-lingwa aktar lejn l-oriġini tagħha, f’dan il-każ, l-Għarbi. Din hija pronunzja li qiegħda tmut ftit ftit, u li kulma jmur qisna aktar li nistmerruha għaliex narawha xi ħaġa tal-antik, iżda għandna napprezzaw il-fatt li rnexxielha ssalva sas-sena 2016.

Fil-fatt, hemm nies li jirrikonoxxu kemm hi meravilja din il-lingwa tagħna u huma bosta l-lingwisti li jistudjawha u jeżaminawha għaliex il-lingwa hija xi ħaġa ħajja, li tibqa’ tiżviluppa, u tgħallmek dwar l-istorja, il-pajjiż, u s-soċjetà li tappartjeni minnha. Tistgħu timmaġinaw s-sorpriża li ħadt meta darba smajt lil waħda Ġermaniża tiddiskuti l-grammatika tal-Malti ma’ barranin oħra u tfehemhom kif issawwar il-Malti. Avviċinajtha għax bqajt imbellha li xi ħadd barrani se jkun jaf daqshekk dwar il-Malti. Kienet lingwista Ġermaniża li għażlet li tiffoka l-istudju tagħha fuq il-Malti u li tiġi hawn Malta minn żmien għal żmien sabiex tosserva l-mod kif nikkomunikaw aħna l-Maltin u tipprova tifhem aktar dwar din il-lingwa tagħna. Hi qaltli wkoll li f’università fi Brehmen fil-Ġermanja qiegħed jiġi mgħallem il-Malti. Dak il-ħin għidt lili nnifsi li saħansitra persuna barranija ħadet daqshekk interess f’ilsienna, filwaqt li l-maġġoranza tagħna l-Maltin inwarrbuh u donna nistħu nużawh, għaliex għandna t-tendenza narawh bħala informali wisq, u fil-fatt, meta niġu biex niktbu xi ittra formali jew xi email, anke biex nagħmlu telefonata rigward xi appuntament, sirna nużaw l-Ingliż, għaliex il-Malti nqisuh bħala wisq inferjuri. Attitudni li fl-opinjoni tiegħi, għandha tinbidel, għaliex jekk ma nkunux aħna l-Maltin, ulied dan l-ilsien, li nżommuh ħaj, min se jkun?

Sabiex intemm dan l-artiklu, għażilt xi versi minn poeżija ta’ Anastasju Cuschieri, li dehret fir-rivista Leħen il-Malti fl-1937, u li għadhom jgħoddu sal-ġurnata tal-lum.

 

‘Ilsien Pajjiżi’

Fost l-ilsna kollha, ja lsien pajjiżi,

Isbaħ u bħalek jien ma narax;

Ruħi mingħajrek, bħal fomm imbikkem,

Li jrid jitkellem u ma jistax.

 

Għani f’faqartek, kbir fi ċkunitek

Taqbel ma’ qalbi, taqbel mal-ħsieb;

Bik fuq xufftejja il-mewt għad nara

Tad-dinja l-oħra tiftaħli l-bieb.

Tista ’tisma’ l-poeżija hawn . (Program 6, 2:50 – 4:25)

[crp]

Awtriċi

Sephora Francalanza (Malta)

Tistudja: BA fil-Malti u l-Ingliż

Lingwi: Malti, Ingliż, Franċiż, Spanjol

L-Ewropa hija… ħallata ballata ta’ kulturi, valuri u stejjer.

This post is also available in Bosanski - Hrvatski - Srpski, Català, Deutsch, English, Español, Français, Italiano, Malti, Română and Ελληνικά.

Author: Anja

Share This Post On

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

css.php

By continuing to use the site, you agree to the use of cookies. more information

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close